بخونید، خونده بشید!
تا موانع را نشناسیم، نمی‌توانیم نقشه‌ راه ترسیم کنیم
بخونید، خونده بشید!
موضوع آزاد
این مطلب به بعدا می خوانم شما افزوده شد!
خودت انتخاب کن
اختصاصی موضوع آزاد
عرفان کسرایی عرفان کسرایی

ژورنالیست علمی

دنبال کن
تا موانع را نشناسیم، نمی‌توانیم نقشه‌ راه ترسیم کنیم
12 دقیقه مطالعه / 6 ماه پیش
img-content
روزنامه شرق روزنامه شرق
روزنامه سیاسی، اقتصادی، فرهنگی، اجتماعی، ورزشی صبح ایران
دنبال کن
تا موانع را نشناسیم، نمی‌توانیم نقشه‌ راه ترسیم کنیم

علل عقب‌ماندگی علمی ممالک خاورمیانه چیست؟ چرا غرب در پروژه توسعه علم و فناوری موفق بوده، اما ممالک شرقی غالبا درجا زده و در مواردی به جای پیشرفت، پسرفت کرده‌اند؟ اینها بخشی از پرسش‌هایی است که بسیاری از متفکران و اندیشمندان شرقی در یکی دو قرن اخیر از خود پرسیده‌اند و هر یک به فراخور اندیشه و دیدگاه خود، تلاش کرده‌اند پاسخی برای آن بیابند. برای طراحی یک نقشه ‌راه توسعه علمی، خیلی چیزها را باید بدانیم، مثلا تعریف منسجم و جامع و مانع از توسعه علمی. باید دقیقا بدانیم وقتی از توسعه علمی صحبت می‌کنیم، مقصودمان چیست. تنظیم سندهای توسعه نیز به‌سادگی نوشتن یک انشا درباره تعطیلات تابستان نیست، مسلتزم این است که صاحب‌نظران و جامعه‌شناسان و دانشمندان، با طرحی دقیق و مشخص و زمان‌بندی شده، به دور از کلی‌گویی بتوانند یک نقشه‌ راه مشخص و واضح را ترسیم کنند. نکته دیگر این است که در چنین طرحی باید موانع توسعه علم را شناخت، توسعه علمی باشد یا مذاکرات صلح یا طرح‌های اقتصادی کلان، تفاوتی نمی‌کند. برای پیشبرد هر طرحی باید موانع توسعه آن طرح را شناخت. تا موانع را نشناسیم، نمی‌توانیم نقشه‌ راه ترسیم کنیم. برخی از این موانع بومی هستند و برخی موانعی هستند که در هر کشور دیگری نیز ممکن است وجود داشته باشند.


طرحی واقعی یا خیالی
طرح توسعه علمی باید واقعی باشد. این نقشه راه نباید اجزا و المان‌هایی داشته باشد که در دنیای واقعی وجود ندارند یا خیالی باشند؛ مثلا وقتی چند مهندس راه، نقشه‌ای از طرح جاده‌ای را که در دست احداث است، روی کاغذ می‌آورند، ممکن است از بوته‌های خشک کنار جاده بسته به اهمیت آنها صرف‌نظر کنند، اما اگر یک مهندس طراح، صخره‌ای را در بخشی از جاده طراحی کند که در دنیای واقعی وجود ندارد، چنین طرحی بی‌اعتبار است و ساخته تخیل طراح. طرح توسعه باید بر اساس واقعیت‌های موجود باشد در غیر این صورت، به سرنوشت پروژه‌های نیمه‌کاره‌ای دچار می‌شود که پس از مدتی راهی موزه می‌شوند یا در اداره‌های بایگانی خاک می‌خورند. موانع اصلی در راه پیشرفت علم غالبا ماهیت اجتماعی دارند؛ موانعی که در این یادداشت به صورت خلاصه به سه ستون عمده آن اشاره خواهیم کرد.


١- موانع اقتصادی
فقر مادی را اساسا می‌توان به‌عنوان یک مانع بر سر راه توسعه علم به‌شمار آورد. با وجود آنکه بسیاری از اکتشافات نظری و تجربی بزرگ در شرایط فقر مادی به ثمر رسیده‌اند، اما رفاه مادی نیز می‌تواند یک مانع سر راه توسعه علم باشد. از دیگرسو بودجه‌های کلان و پول‌های زیادی ممکن است صرف تعداد کمی از ایده‌های بی‌مصرف شود. از دید کلی می‌توان علوم را به دو دسته تقسیم کرد.
- علوم مبتنی‌بر هزینه‌های سرسام‌آور (که اصطلاحا به «Big Science» مشهورند)، علومی هستند که در آنها به‌جای استفاده از اندیشه و تفکر و ارائه نظریات هوشمندانه برای کشف رازهای طبیعت، از ابزارهای بسیار پرهزینه بهره برده می‌شود؛ یعنی به عبارتی علومی که در آنها محتوای نظری به علم کاربردی و حتی تکنولوژی تقلیل داده می‌شود.
- علوم برجسته (یا «Great Science») با وجود اینکه به‌لحاظ نظری بسیار عمیق هستند و مرزهای دانش و فهم انسان از طبیعت را به صورت حیرت‌برانگیزی تغییر می‌دهند؛ اما برای صورت‌بندی آنها هزینه‌های میلیارددلاری نیاز نیست؛ مثلا از جمله علوم برجسته می‌توان به نظریه نسبیت اینشتین، نظریه تکامل داروین یا معادلات ماکسول یا فارادی اشاره کرد. «رابرت تی. دیکسون» در کتاب «نجوم دینامیکی» می‌نویسد: «من اطمینان دارم اگر مشکلات مالی نبود، طرحی شبیه به طرح سیکلوپ‌ها را که سال‌ها پیش برای دریافت سیگنال‌های احتمالی حیات هوشمند در کیهان پیشنهاد شد، دنبال می‌کردیم. ده‌ها آنتن رادیویی بزرگ به ترتیبی چیده می‌شدند که مقادیر زیادی انرژی را در شعاع به نسبت باریکی متمرکز کنند. اما هزینه این کار حداقل ۱۰ میلیارد دلار است! یا مثال دیگر در زمینه «Big Science»، شتاب‌دهنده‌های ذرات است که برای راه‌اندازی آن چیزی حدود ١٠ میلیارد یورو معادل ٢٠ برابر تمام بودجه پژوهشی ایران در سال ١٣٩١ هزینه صرف شده است. از این جهت «Big Science» به صورت انحصاری در دست دولت‌ها و دانشمندان کشورهایی باقی می‌ماند که مثلا تنها برای یکی از موسسات پژوهشی‌شان؛ مانند ناسا بیش از ۱۷ میلیارد دلار بودجه در نظر می‌گیرند. به همین جهت بسیاری از پژوهش‌های بنیادین به دلیل عدم تأمین بودجه لازم، اساسا حتی بررسی و مطالعه نمی‌شوند و ما بخش زیادی از تولید علم در حیطه «Big Science» را از دست می‌دهیم، اما مشکل بر سر این است که ما نه‌تنها از قافله توسعه  «Big Science» عقب می‌افتیم، بلکه همان علوم برجسته را که در دسترس‌تر است، نیز از دست می‌دهیم». یک گزارش اشپیگل نشان می‌داد که تنها ۳۱۲ دانشگاه از هزارو ٨٠٠ دانشگاه کشورهای عضو سازمان کنفرانس اسلامی در تولید مقالات علمی سهم دارند و همچنین ۱۴ کشور از ۲۸ کشور با پایین‌ترین میزان تولید علمی، از بین کشورهای عضو سازمان کنفرانس اسلامی هستند. جالب است بدانیم که در سال‌های ۱۹۹۶ تا ۲۰۰۳، ۲۰ کشور از ۵۷ کشور عضو سازمان کنفرانس اسلامی (OIC) فقط ٣٤/٠ درصد از تولید ناخالص داخلی خود را به پژوهش اختصاص داده‌اند. این در حالی است که میانگین جهانی سهم پژوهش از تولید ناخالص داخلی ۲.۳۶ درصد است.


٢- موانع مبتنی‌بر باور
چندی پیش وزارت آموزش‌وپرورش ترکیه اعلام کرد که از این پس مبحث تکامل در مدارس تدریس نخواهد شد. تکامل زیستی که تاکنون تنها در عربستان‌سعودی (و ظاهرا سودان) در متون درسی دیده نمی‌شد، اینک قرار است از کتاب‌های زیست‌شناسی مدارس ترکیه نیز حذف شود. این مثال، یک نمونه آشکار از موانع مبتنی‌بر باور یا ایدئولوژیک سد راه توسعه علم است. بنیادگرایان با آن بخش از علم نظیر معادلات ماکسول یا فارادی و نظریه‌های الکترومغناطیس مشکلی ندارند. مدل اتمی بوهر یا تامسون مشمول سانسور و منع ایدئولوژیک نمی‌شود و در طول تاریخ، نظریه‌هایی مانند نظریه داروین در زیست‌شناسی یا نظریه کوپرنیکی در نجوم بوده که با مشکلات فراوانی روبه‌رو شده است. البته موانع ایدئولوژیک صرفا مربوط به ممالک شرقی نیست و امروزه درخصوص پژوهش‌های ژنتیک در بسیاری از کشورهای پیشرفته نیز موانعی ایدئولوژیک وجود دارد. در آمریکا دولت بوش در آگوست سال ۲۰۰۱ محدودیت‌هایی برای پژوهش‌‌های سلول‌های بنیادی ایجاد کرده بود که به مدت هشت سال ادامه داشت. کلیسای کاتولیک رم نیز مخالفت عجیبی با مسئله سلول‌های بنیادی دارد، درحالی‌که پژوهش در زمینه سلول‌های بنیادی، به گواه پژوهشگران و متخصصان، شاید شاه‌کلید حل چالش‌های پزشکی مدرن باشد. از نظر بسیاری از مردم در سراسر دنیا، کاربرد بیوتکنولوژی در کشاورزی دخالت در کار خدا تلقی می‌شود. «پرنس چارلز»، ولیعهد انگلستان که شدیدا از غذاهای تغییرژنتیکی‌یافته انتقاد می‌کند، می‌گوید: «من اعتقاد دارم که این نوع تغییر ژنتیکی، انسان را وارد حیطه‌ای می‌کند که فقط‌وفقط متعلق به خداوند است». در عربستان‌سعودی، پژوهش در زمینه تغییرات ژنتیکی گیاهان، مسئله و مشکلی ندارد، اما «Prenatal diagnosis»؛ یعنی تشخیص قبل از تولد (تشخیص بیماری یا وضعیت جنین یا رویان قبل از تولد) ممنوع است. در تاریخ علم اروپا نیز مثال‌های بی‌شماری می‌توان یافت که نشان می‌دهد توسعه نظریه‌های علمی با چه موانع ایدئولوژیکی روبه‌رو بوده است. «جوردانو برونو»، فیلسوف و کیهان‌شناس ایتالیایی، به دلیل نشر باورهایی که مخالف تعالیم کلیسای کاتولیک بود، به حکم دادگاه تفتیش عقاید و با موافقت پاپ کلمنت هشتم در شهر رم سوزانده شد و کتاب‌های او تا همین سال ١٩٦٦ در فهرست کتاب‌های ممنوعه کلیسا قرار داشت. البته مقصود از موانع ایدئولوژیک صرفا محدودیت‌های دینی نیست. حتی ایدئولوژی مارکسیستی هم ممکن است پژوهش‌هایی را که با دیدگاه‌های مارکسیستی ناسازگار است، محدود کند. حتی فراتر از آن، اندیشه‌های دنیای مدرن که مبتنی بر آزادی انسان و برابری همه انسان‌ها، فارغ از نژاد و رنگ پوست و زبان هستند، خود ممکن است به عنوان موانع ایدئولوژیک عمل کرده و سد راه توسعه علم شوند. کتاب «بررسی روان‌شناختی خودکامگی» اثر «مانس اشپربر»، روان‌شناس آلمانی، را به یاد بیاوریم که پیش از جنگ جهانی دوم نوشته شده بود. این کتاب صرفا دیدگاه‌های روان‌شناسی «اشپربر» را بازنمایی می‌کرد، اما باعث شد که او نه‌تنها از ترس نازی‌ها تا مدت‌ها به زندگی پنهانی روی آورد، بلکه حتی کمونیست‌های پیرو «استالین» هم مطالعه این کتاب را ممنوع کردند و مشهور است که هواداران «استالین» حتی ازدست‌زدن به این کتاب هم پرهیز می‌کردند و در نهایت گشتاپو (پلیس مخفی آلمان نازی)، تمام نسخه‌های این کتاب را یافته و نابود کرد.


٣- جعل و تقلب
در کنار موانع اقتصادی و موانع ایدئولوژیک، یک عامل مهم دیگر نابودکننده امکانات و استعدادهای موجود در کشورهای درحال‌توسعه است. پژوهشگران جعلی در جامعه علمی، بودجه‌های پژوهشی را حیف‌ومیل می‌کنند و بودجه‌ای را که باید در ‌واقع صرف توسعه علوم شود، هدر می‌دهند و در قالب طرح‌های بی‌محتوا، حتی یک خشت روی خشت توسعه علم کشور نمی‌گذارند. با خالی‌کردن جیب بودجه پژوهش، دیگر چیزی برای دانشجویان مستعد که ممکن است ایده‌های ناب و فوق‌العاده‌ای هم داشته باشند، باقی نمی‌ماند و پژوهشگران واقعی ممکن است ماه‌ها و سال‌ها در انتظار دریافت وام‌های خرد بمانند و دست‌آخر به هیچ نتیجه‌ای هم نرسند. مسئله جعل، قبل از آنکه ریشه در آموزش عالی داشته باشد، در آموزش‌وپرورش هم دیده می‌شود. روی شیشه بسیاری از کافی‌نت‌ها نوشته شده: تحقیق دانش‌آموزی (یا دانشجویی) پذیرفته می‌شود. به‌ابتذال‌کشاندن مفهوم تحقیق (و پژوهش) از همین مسائل آغاز می‌شود و به توسعه علم آسیب‌های جدی وارد می‌کند. با حیف‌ومیل بودجه‌های پژوهشی ازسوی پژوهشگران جعلی، سهم زیادی برای پژوهشگران واقعی که ‌‌ایده‌های ناب و عملی و اصولی دارند، باقی نمی‌ماند. تشخیص پروژه‌های بی‌محتوا یا حتی مجعول و ساختگی که وجود خارجی ندارند، اما به دلیل روابط و زدوبند ممکن است بودجه‌های کلانی از بخش پژوهش را عاید خود کنند، چندان سخت نیست و همیشه عده‌ای متخصص هستند که تشخیص دهند یک بودجه پژوهشی برای یک پروژه جعلی تعریف شده یا واقعا برای یک پروژه واقعی. سه مورد از موانع توسعه علم که به صورت اجمالی به آن پرداختیم، تنها دلایل عقب‌ماندگی علمی ما نیستند. آنچه گفته شد، شاید کوه یخی باشد که تنها قله برآمده آن از زیر آب را می‌بینیم. در عمل، توسعه علم و طراحی یک نقشه ‌راه جامع برای آن، به‌مراتب پیچیده‌تر و دشوارتر از اینهاست؛ موضوعی که باید مدام درباره آن بحث و تبادل‌نظر کرد و نوشت.


این مقاله که قبلا در روزنامه شرق منتشر شده بود از مجموعه مقالات برگزیده وب فارسی است که در موضوع آزاد بازنشر می‌شود.

نویسنده
عرفان کسرایی
برچسب‌ها
اشتراک گذاری
از همین وب‌سایت مشاهده همه
img-content
12 دقیقه مطالعه / 4 ماه پیش
img-content
مهزاد الیاسی مهزاد الیاسی 9 دقیقه مطالعه | 4 ماه پیش
از همین نویسنده مشاهده همه
img-content
عرفان کسرایی عرفان کسرایی 7 دقیقه مطالعه | 1 سال پیش
img-content
like2K
tag
عرفان کسرایی عرفان کسرایی 2069 خواننده / 3 دقیقه مطالعه | 1 سال پیش
مطالب مرتبط مشاهده همه
img-content
عرفان خسروی عرفان خسروی 11 دقیقه مطالعه | 14 ساعت پیش
img-content
عرفان کسرایی عرفان کسرایی 12 دقیقه مطالعه | 2 هفته پیش
img-content
پوریا ناظمی پوریا ناظمی 14 دقیقه مطالعه | 2 هفته پیش
دیدگاه‌ها
comment_icon دیدگاهت رو بنویس...

برای ثبت نظر ابتدا وارد شوید

mozooazad
به مطالعه مطالب خوب و مفید علاقه‌مندید ؟
عضو خبرنامه پرخواننده‌ترین مطالب موضوع آزاد شوید !
* 2 خبرنامه در هفته. بهترین مطالب موضوع آزاد.
تمامی فعالیت‌های این سایت تابع قوانین و مقررات جمهوری اسلامی ایران است.