بخونید، خونده بشید!
ماجرای نارسیس
بخونید، خونده بشید!
موضوع آزاد
این مطلب به بعدا می خوانم شما افزوده شد!
خودت انتخاب کن
اختصاصی موضوع آزاد
عرفان خسروی عرفان خسروی

دیرینه‌شناس، آناتومیست، ژورنالیست و مروج علم

دنبال کن
ماجرای نارسیس
9 دقیقه مطالعه / 4 ماه پیش
img-content
ماجرای نارسیس

معمولاً کسی به این مسائل توجهی نمی‌کند، اما برای من مهم است. امروز صبح داشتم فکر می‌کردم چرا یک نام در زبان‌های مختلف به صورت‌های مختلفی درآمده است:

نرگس در فارسی/ نرجس در عربی/ Narcissus در لاتین
این نام‌ها از کجا آمده‌اند؟ احتمالا خیلی سریع متوجه شده‌اید که کلمه نرجس، معرب نرگس است (یعنی لابد عرب‌ها این نام را از ایرانی‌ها گرفته‌اند!؟) چون عرب‌ها بلد نیستند بگویند «گ». اگر این‌طوری فکر می‌کنید، قطعاً اشتباه می‌کنید.

همین امروز هم بسیاری از گویش‌های عربی، سومین حرف ابحد سامی‌ها (جیم) را همان‌طور تلفظ می‌کنند که ما حرف گاف را به زبان می‌آوریم. از همه مشهورترشان، مصری‌ها هستند. نام این سومین حرف ابجد سامی‌ها (جیم در عربی) در اصل (در زبان پروتوسیمتیک که نیای فرضی زبان‌هایی مثل عبری و آرامی و آشوری و عربی و بابلی است) «گیمل» بوده است که به معنی «شتر» است. نخستین بار فنیقی‌ها (که سامی بودند) این ابجد (ابگد!) را ابداع کردند و سومین حرفشان را «گیمل» نام نهادند. همین ابگد فنیقی شد مادر ابجد عربی و ابگد عبری و ابجد پهلوی و الفبای اوستایی و الفبای یونانی و بعدها الفبای اتروسکایی/لاتین از روی الفبای یونانی ساخته شد. نام سومین حرف الفبای یونانی به همین دلیل «گاما» نهاده شده‌است و شکل آن هم کمابیش یادآور «گیمل» فنیقی است.

در زمانی که قبیله قریش بر دیگر عرب‌ها استیلا یافتند، لهجه قریشی تبدیل شد به لهجه معیار، درحالی که قریشی‌ها برخی حروف را متفاوت از عرب‌های اصیل بادیه‌نشین (که زبانشان به زبان پروتوسیمتیک شبیه‌تر بود) تلفظ می‌کردند. از جمله این‌که قریشی به «گیم» می‌گفتند «جیم». همین‌شد که هرجا در زبانی «گ» پیدا کردند، آن را با همین «گیم» می‌نوشتند ولی «قریش‌وار» آن را «جیم» تلفظ می‌کردند. چه یونانی، چه فارسی، چه رومی، واژه‌های زیادی به عربی دادند و همه‌جا /گ/ با حرف گیم/جیم نوشته شد. این را هم عرض کنم که هیچ‌جا /گ/ فارسی به /ک/ عربی تبدیل نشد و هرجا هم در تاریخ زبان فارسی این تغییر رخ‌داده، مربوط به تحولات درونی خود فارسی است، نه تغییر نوشتار و زبان رسمی حکومت به عربی (مثال گیهان: کیهان ربطی به عربی‌وارشدن شئون زبانی ما ندارد، مربوط به تغییر زبان معیار فارسی‌زبانان از فارسی ساسانی به لهجه‌های خراسانی زبان فارسی است، ولی تغییر گیهان: جهان مربوط به عربی‌وارشدن شئون نوشتار ما در نخستین سده‌های استیلای اعراب است).

نرجس عربی (که قرار بوده /نرگس/ خوانده شود و ابتدا فقط قریشی‌ها /نرجس/ تلفظش می‌کردند) لزوماً از فارسی به عربی نرفته، زیرا این واژه به نظر فارسی نمی‌رسد (چون ریشه و معنای مشخصی در فارسی ندارد). اما Narcissus لاتین چه؟

اول مشخص کنم که این نام (Narcissus) در لاتین به هیچ وجه «نارسیسوس» و «نارسیس» تلفظ نمی‌شده. این تلفظ «نارسیس» کاملاً متأخر و مربوط به دو سده اخیر و استیلای فرهنگی زبان فرانسه است. تلفظ این نام در لاتین کلاسیک «نارکیسوس» و در لاتین کلیسایی و لاتین وولگار «نارچیسوس» بوده است.

اما یک نکته تازه. سومین حرف الفبای لاتین در آغاز شکل‌گیری این الفبا (که در حقیقت برگرفته از الفبای اتروسکایی و یونانی بوده) حرف C بوده است که صدای /گ/ می‌داده و معادل همان گامای یونانی و گیمل فنیقی بوده است. صدای /ک/ هم مخصوص حرف K بوده است که معادل کاپای یونانی و کاف فنیقی بوده است. در دوره استیلای رومیان بر سرزمین‌های جدید در شمال اروپا کاربرد الفبای لاتین دچار هرج و مرج شد. طوری که هر سه حرف C، K و Q ممکن بود هم صدای /ک/ بدهند و هم صدای /گ/. بعدها حرف K مختص واژه‌های برگرفته از یونانی شده (یعنی هرجا در لاتین K دیدید بدانید که آن واژه در اصل یونانی بوده) و حرف C تلفظ دوگانه /ک/ و /گ/ پیدا کرد. در سده سوم پیش از میلاد برای پیش‌گیری از اشتباه‌شدن این دو یک سرکش به C اضافه کردند تا نشان‌دهنده صدای /گ/ باشد (حرف G به این صورت ابداع شد) و حرف C ماند و صدای /ک/.

کلمه Narcissus لاتین، در دل چنین تغییرات زبانی‌ای تا به امروز باقی مانده، ولی تاریخ این واژه در زبان لاتین به دورانی باز می‌گردد که C صدای /گ/ می‌داد و K صدای /ک/. از همین‌جا مشخص است که رومی‌ها این واژه را نارگیسوس به زبان می‌آوردند. در حقیقت نارگیسوس جزء معدود واژه‌های لاتینی است که صورتی یونانی دارند ولی با K نوشته نمی‌شود و همین نوشته‌نشدن با K دلیل روشنی برای تلفظ باستانی این واژه است.

این واژه در یونانی Νάρκισσος است که البته هم در یونانی باستان و هم در یونانی مدرن «نارکیسوس» تلفظ می‌شود. ریشه این واژه در یونانی مشخص نیست، هرچند برخی اعتقاد دارند از ریشه ναρκη (نارکه) به معنی خواب می‌آید.

نویسنده
عرفان خسروی
برچسب‌ها
اشتراک گذاری
دیدگاه‌ها
comment_icon دیدگاهت رو بنویس...

برای ثبت نظر ابتدا وارد شوید

mozooazad
به مطالعه مطالب خوب و مفید علاقه‌مندید ؟
عضو خبرنامه پرخواننده‌ترین مطالب موضوع آزاد شوید !
* 2 خبرنامه در هفته. بهترین مطالب موضوع آزاد.
تمامی فعالیت‌های این سایت تابع قوانین و مقررات جمهوری اسلامی ایران است.