بخونید، خونده بشید!
راهنمای خواندن دیوان حافظ
بخونید، خونده بشید!
موضوع آزاد
این مطلب به بعدا می خوانم شما افزوده شد!
خودت انتخاب کن
اختصاصی موضوع آزاد
احسان رضایی احسان رضایی

روزنامه‌نگار . نویسنده

دنبال کن
راهنمای خواندن دیوان حافظ
3211 خواننده / 14 دقیقه مطالعه / 2 سال پیش
like3K
img-content
راهنمای خواندن دیوان حافظ

در بازار کتاب چاپ‌های مختلفی از دیوان حافظ وجود دارد که هرکدامشان در تعداد غزل‌ها و ابیات غزل‌ها و عبارات هر بیت، با هم تفاوت دارند و همیشه این سوال پیش می‌آید که کدام چاپ را بخریم؟ این سوالی است که حسابی قدمت دارد و چهار قرن پیش از این هم یک شاهزاده تیموری به نام فریدون‌میرزا به آن برخورد کرد و وقتی دید همه دیوان‌های حافظ با هم فرق دارند، دستور داد گروهی جمع بشوند و تمام اشعار و غزل‌های منسوب به حافظ را یکجا جمع کنند و برایش یک دیوان جامع درست کنند. خب، آن بابا نوۀ تیمور جهانگشا بود که می‌توانست چنین خاصه‌خرجی‌هایی بکند. تکلیف ما چیست؟ ما چه کار باید بکنیم؟ 

برای تصحیح هیچ متن کهن دیگری به اندازه دیوان حافظ تلاش نشده است. اینها تصویر جلد تعدادی از معروفترین تصحیح‌های دیوان حافظ است

اولین نکته این است که بدانیم این اختلافات از کجا آمده؟ یک دلیل این وضعیت، خود آقای حافظ عزیز است. دیوان حافظ حدود ۵۰۰ غزل دارد. آن وقت عمر شاعری ایشان چقدر بوده؟ اگر تاریخ وفات خواجه را از تاریخ عزل قدیمی‌ترین امیری که حافظ شعری خطاب به او دارد (یعنی شعر شکایت از ضبط اسبش توسط ماموران حکومتی، با شروع: «خسروا، دادگرا، شیردلا، بحرکفا ...») کم کنیم، می‌شود ۴۹ سال. آن تعداد غزل برای این تعداد سال خیلی کم است. (برای مقایسه باید بدانیم که سعدی علاوه بر بوستان و گلستان ۷۰۰ غزل دارد و مولانا در کنار «مثنوی معنوی» ۲۸۰۰ غزل.) خب حافظ هم که شاعر درجه یکی است. پس منطقی‌اش می‌شود این که حافظ به جای سرعت، دقت داشته و روی غزلهایش حسابی کار کرده و حداقل برای هر کدام یک ماه وقت گذاشته. حافظ چون از همان زمان خودش حسابی طرفدار داشته، نسخه‌هایی از شعرهایش، از همان زمان خودش در دست هست که در آنها شکلهای متفاوتی از اشعارش پیدا می‌شود. مثلا در بیاض علاء مرندی که همزمان با فوت حافظ نوشته شده، شعر معروف «با مدعی مگویید اسرار عشق و مستی/ تا بی‌خبر بمیرد در درد خودپرستی» به شکل کاملا برعکس ضبط شده: «با مدعی بگویید احوال عشق و مستی/ تا بی‌خبر نمیرد در درد خودپرستی». هردوتا صورت شعر هم می‌تواند درست باشد و فقط باید بفهمیم کدامیکی نظر نهایی خواجه است. 

بعد از خود استاد حافظ، می‌رسیم به کاتب‌های نسخه‌های خطی. کسانی که در دنیای قدیم حکم دستگاه فتوکپی را داشتند و به سفارش این و آن، کتابها را رونویسی می‌کردند. بعضی از این کاتب‌ها، کم‌سواد یا تندنویس یا بی‌حوصله بودند یا اصلا در مصرف روغن چراغ صرفه‌جویی می‌کردند و نصفه شب‌ها در نور کم می‌نوشتند و در نتیجه، چیزی را جا می‌انداختند یا غلط و غلوط می‌نوشتند و بعدا بقیه هم از روی همان‌ها نوشته‌اند و همین شده سند. یک گروه دیگر از کاتبان نسخه‌های خطی، برعکس زیادی احساس باسوادی داشتند و روغن چراغ و باقی سوروساتشان هم مهیا بوده و در شعر حافظ اضافه و دستکاری هم کرده‌اند؛ مثلا در غزل معروف «ما بدین در نه پی حشمت و جاه آمده‌ایم» مصراعِ «آبرو می‌رود ای ابر خطاپوش ببار» را تمام نسخه‌های کهن «ابر خطاشوی» ضبط کرده‌اند که طبیعی هم هست، باران همه چیز را می‌شورد. اما از یک جایی به بعد، در نسخه‌های خطی این عبارت شده «ابر خطاپوش». معلوم است که این وسط یک کاتب، حرکتی زده است. 

قدیمی‌ترین نسخه خطی کامل دیوان حافظ که فعلا می‌شناسیم، دستنویسی در کتابخانه نورعثمانیه استانبول است که سال ۸۰۱ هجری قمری (۱۰ سال بعد از حافظ) نوشته شده

همه اینها دست به دست هم داده تا تعداد بسیار زیادی نسخه خطی از دیوان حافظ داشته باشیم که هر کدام اختلافهایی با هم دارند. برای حل مشکل و رسیدن به اصل شعرهای حافظ، استادهای فن چندتا راه‌حل دارند: یکی این که بگردیم یک نسخه قدیمی‌تر و کم‌غلط‌تر پیدا کنیم، آن را بگذاریم جلوی رویمان و با کمک چندتا نسخه دیگر، گیرهایش را بگیریم. این کار را به شکل علمی، اول علامه قزوینی و دکتر قاسم غنی در سال ۱۳۲۰ انجام دادند و ۱۸ نسخه را گذاشتند جلوی رویشان و تصحیح معروفشان را منتشر کردند. تصحیح دکتر ناتل خانلری (با ۱۴ نسخه) و دکتر نیساری (با ۵۱ نسخه) هم از معروف‌ترین نمونه‌های این دسته هستند. 

اما یک گروه دیگر از اساتید هم هستند که می‌گویند کار ادبی مثل سیاست نیست که بخواهیم رای بگیریم؛ به فرض اگر صدتا نسخه هم یک عبارت غلط را از روی دست نوشته باشند، تکلیف چیست؟ یعنی جز این نسخه‌ها، باید به ذوق و سلیقه و سواد خودمان هم اتکا کنیم. از کسانی که ایدۀ تصحیح ذوقی را انجام داد، مرحوم انجوی شیرازی بود که می‌گفت حافظ، شیرازی بوده و یک شیرازی شعرش را بهتر می‌فهمد و مثلا در بیتِ «سایه‏‌ای بر دلِ ریشم فکن ای گنج روان/‏ که من این خانه به سودای تو ویران کردم» آن نسخه‌هایی که نوشته‌اند «گنج مراد» اشتباه کرده‌اند، چون هنوز هم در شیراز افسانه‌ای هست که گنج‏های‏ خسرو پرویز پس از مرگش مثل اموال قارون در خاک فرورفت و به این راحتی هم نمی‌شود پیدایشان کرد و مدام زیر زمین در حرکت هستند، اما ممکن است موقع حرکت گنج از برخورد سکه‏‌های طلا به همدیگر سروصدایی شنیده شود و اینجور وقتها باید سریع یک میخ بزرگ به محل صدا زد تا گنج را متوقف کند. برای همین، بعضی از ملت آن‌قدر به هوس گنجِ روان به خانه میخ می‌کوبیدند که خانه خراب می‌شده و حافظ با همین تصویر شعر گفته. هوشنگ ابتهاج، یا سایه شاعر هم در تصحیحش گفته ضمن توجه به نسخه‌های خطی، باید ضبطی را انتخاب کرد که شاعرانه‌تر باشد و مثلا مصرع معروف «از آن گناه که نفعی رسد به غیر چه باک» را اینطور آورده: «از آن گناه که خیری رسد به غیر چه باک» که خیر و غیر با هم جناس دارند. 

بعضی از چاپهای نفیس دیوان حافظ آن دقتی را که در آرایش کتاب دارند، برای متن نمی‌گذارند و با یک «بر اساس» فلان تصحیح معروف خودشان را راحت می‌کنند

این جزئیات را گفتیم تا بدانید که کار انتخاب آن‌قدرها هم ساده نیست. با این حال پیشنهاد نگارنده، یکی از تصحیح‌های نیساری، سایه یا انجوی شیرازی است. دلیلش هم اعتبار آنها و در عین حال، سادگی استفاده از آنهاست که پایین صفحاتشان از علایم عجیب و غریبی که فقط به درد پژوهشگران می‌خورد خبری نیست. بجز اینها، یک پیشنهاد ویژه سرآشپز هم داریم. مرحوم سیدمحمد قدسی، سال ۱۲۷۶ شمسی در بمبئی چاپی از دیوان حافظ به دست داد که ترکیبی از کار نسخه‌شناسی و ذوق یک شاعر شیرازی بود. از این دیوان هم غافل نشوید. بخصوص که توضیحات خوبی هم در پای صفحاتش دارد که به فهم شعر حافظ کمک می‌کند. دیوان حافظ قدسی را یک بار حسین پژمان بختیاری، شاعر معاصر رویش کار کرد و با توضیحات مفید بیشتری منتشر کرد که به تصحیح پژمان معروف است. یک بار هم دکتر ذوالفقاری آن را با حروفچینی جدید و کشف‌الابیات و بخصوص با جداول ساده و مقایسه‌ای با چاپهای قزوینی، خانلری، سایه و نیساری در پای هر غزل منتشر کرده است. این یکی را بگیرید که دیگر هرچه خوبان همه دارند است. هر چندتا روایت از شعر خواجه شیراز.


این مقاله قبلا در شصت و چهارمین شماره از هفته‌نامه کرگدن منتشر شده است.

نویسنده
احسان رضایی
برچسب‌ها
اشتراک گذاری
از همین نویسنده مشاهده همه
img-content
احسان رضایی احسان رضایی 8 دقیقه مطالعه | 2 سال پیش
img-content
احسان رضایی احسان رضایی 1309 خواننده / 11 دقیقه مطالعه | 2 سال پیش
img-content
like3K
tag
احسان رضایی احسان رضایی 3043 خواننده / 7 دقیقه مطالعه | 2 سال پیش
مطالب مرتبط مشاهده همه
img-content
احسان رضایی احسان رضایی 1548 خواننده / 11 دقیقه مطالعه | 2 ماه پیش
img-content
فرزین سوری فرزین سوری 1301 خواننده / 8 دقیقه مطالعه | 2 ماه پیش
img-content
4038 خواننده / 20 دقیقه مطالعه / 2 ماه پیش
دیدگاه‌ها
comment_icon دیدگاهت رو بنویس...

برای ثبت نظر ابتدا وارد شوید

mozooazad
به مطالعه مطالب خوب و مفید علاقه‌مندید ؟
عضو خبرنامه پرخواننده‌ترین مطالب موضوع آزاد شوید !
* 2 خبرنامه در هفته. بهترین مطالب موضوع آزاد.
تمامی فعالیت‌های این سایت تابع قوانین و مقررات جمهوری اسلامی ایران است.