بخونید، خونده بشید!
کلیاتی در باب نقّادی سینما
بخونید، خونده بشید!
موضوع آزاد
این مطلب به بعدا می خوانم شما افزوده شد!
خودت انتخاب کن
اختصاصی موضوع آزاد
شکیب شیخی شکیب شیخی

ما برایش می‌نویسیم یا نمایش تشنه به خون ماست؟ اخلاط اربعه‌ام مخلوط شده است و  مزاجم بر یک سطحِ مسطح، منجمد! پس نه زمانی باقیمانده است و نه تعجیلی!

دنبال کن
کلیاتی در باب نقّادی سینما
11 دقیقه مطالعه / 1 سال پیش
img-content
چلچراغ چلچراغ
ما همان چلچراغیم
دنبال کن
کلیاتی در باب نقّادی سینما

در این یادداشت کوتاه سعی خواهم کرد یک کلی‌گویی را تحت عنوان «کلیاتی در باب نقّادی سینما» را با شما در میان گذاشته و علاوه بر تمامی پرسش‌های پرشمار، سه پرسش دیگر نیز مطرح کنم تا شاید فتح بابی پدید آید به منظور تدقیق و حک و اصلاح این بحث، و به‌طبع پیشاپیش اعلام استقبال می‌کنم از هرگونه تضارب آرا در این راستا.
برای به دست دادن ساختمان کلی این یادداشت به‌عنوان یک مقدمه در ابتدا باید بگویم که در سینما نیز همچون هر شکل دیگری از هنر با سه عنصر روبه‌رو هستیم؛ اثر، سازنده و مخاطب. حال اگر بخواهم بحث را پیرامون «نقّادی سینما» ادامه دهم، باید عنصر چهارم «منتقد» را نیز در ارتباط با سه عنصر پیش‌تر طرح‌شده قرار داده و اگر درنهایت امر بتوانم سطحی از این رابطه را روشن ساخته و سه پرسش خود را مطرح کنم، می‌توان چنین ادعا کرد که هدف یادداشتی تحت عنوان «کلیاتی در باب نقّادی سینما» تا حدودی برآورده شده است.
حرکت نقّادی به سوی غایت خود در اولین وهله «منتقد» را بدل به «سوژه» می‌کند، پس شاید بهتر باشد بحث را با به دست دادن صورت‌بندی ساختار سوبژکتیویته‌ «منتقد» آغاز کنم. سوبژکتیویته‌ «منتقد» در این بحث شامل پاسخی –ولو مخدوش و غیرقابل قبول- به این سه پرسش از سوی هر «منتقد» است: الف) اثر سینمایی چیست؟ ب) سینماگر کیست؟ ج)مخاطب سینما کیست؟ و البته شبکه‌ای از ارتباطات که بین پاسخ‌های این سه پرسش برقرار می‌شود. در ادامه نگاهی بسیار اجمالی به اشکال گوناگون این سه پرسش انداخته و در هر بخش پرسش مضاعف خود را نیز طرح خواهم کرد.

اثر سینمایی چیست؟
هر منتقد با پاسخ دادن به این پرسش درواقع «فرم» مدنظر خود از سینما را معرفی می‌کند. «فُرم» در این‌جا به معنای مجموعه‌ای از ویژگی‌هاست که یک محصول در صورت داشتن آن‌ها «اثر سینمایی» بوده و در غیر این صورت اساسا «اثر سینمایی» نیست.
بحث‌هایی بسیار بر سر انواع و اقسام پاسخ به این پرسش در حیطه‌ نظری اتفاق افتاده است که وارد آن‌ها شدن نه‌تنها از حوصله‌ مطلبی چنین کوتاه خارج، بلکه اساسا نامربوط به بحث مورد نظر است. اگر بخواهیم پاسخ‌های مختلف به این پرسش را لیست کنیم، شکاف عمده‌ای که پدید می‌آید، ناشی از پاسخ به این پرسش است: «آیا سینما فُرم مستقل خود را دارد، یا فرم سینمایی برخاسته از انواع معرفت بشری، انواع هنر، فلسفه، سیاست، اجتماع، مذهب یا هرچیزی از این قبیل است؟» یا به‌ عبارت بهتر «آیا سینما جهانی خودبسنده است یا وضعیتی ا‌ست که در درون جهانی بزرگ‌تر معنا می‌یابد؟»
اولین شکل از پرسش مضاعف سه‌گانه‌ای که پیش‌تر وعده داده شد، در این‌جا مطرح می‌شود: فرض کنیم منتقدی با پاسخ دادن به تمامی پرسش‌های مذکور قادر به صورت‌بندی «فُرم سینمایی» باشد، آیا این فُرم ازلی و ابدی ا‌ست؟ اگر «آری»، چطور؟ و اگر «خیر»، چگونه می‌توان آن نظریه را در دل خود آن‌قدر منعطف ساخت که پذیرای تعریف پیشین و پسین فُرم نیز باشد؟ به عبارت ساده‌تر این صورت‌بندی از فُرم چگونه می‌تواند پذیرای «امر نو» نیز باشد؟

سینماگر کیست؟
هر منتقد، جدای از پاسخ دم‌دستی «سینماگر، سازنده‌ اثر سینمایی ا‌ست»، می‌بایست پاسخی به این پرسش‌ها در ذهن داشته باشد: «چرا یک فرد مشخص سینماگر می‌شود و دیگری خیر؟»، «آیا دانش فنی عامل این تفکیک است یا روح هنری؟»، «آیا سینماگر صرفا یک فرصت‌طلب است یا کسی‌ است که نبض تاریخ را در دست دارد؟» و … و درنهایت امر این پرسش اساسی که «آیا سینماگر به صرف حیات سینمایی متعین می‌شود یا تعین خود را از چیزی دیگر می‌گیرد؟»
پرسش مضاعفی که در این بخش باید آورد، این است: یک سینماگر در لحظه‌ زاییده شدن «امر نو» -یعنی لحظه‌ای که در آن با توجه به باور پیشین آن فرد سینماگر تلقی نشده و باور پسینی که او را سینماگر تلقی خواهد کرد نیز هنوز فرانرسیده است- چه شأنی دارد؟ این وجود شبح‌گونه چطور قابل صورت‌بندی خواهد بود؟

مخاطب سینما کیست؟
پاسخ‌های منتقدان به این پرسش نهایتا به این سطح اساسی برمی‌خورد: آیا معیار قضاوت کردن «سینما»، «قضاوت مخاطب» است، یا خود اثر لایه‌ای دارد که در تحلیل غیرتاریخی مخاطب‌محور مورد غفلت قرار گرفته و با تنها شکاف برداشتن خود اثر روشن شود؟
روشن است که سه سطح مورد تحلیل قابلیت جابه‌جایی معنادار داشته و چنان‌که اگر برای مثال پرسش «مخاطب کیست؟» تقدم یابد، شاید منتج شود به شکلی از پدیدارشناسی سینما مبتنی بر اصالت «سینه‌فیل» -چنان‌که شده است- اما اگر بخواهم با همین ترتیب، پرسش مضاعف سوم خود را نیز صورت‌بندی کنم، باید بپرسم: حتی اگر فرض کنیم «نو بودن امر نو» تنها متکی به مسئله‌ «فرم سینمایی» است، آیا مخاطب نقشی در فرایند تثبیت آن «امر نو» و تعین‌بخشی به آن، به‌عنوان «تعریفی نو از فرم» نیز بازی نمی‌کند؟ اگر «آری»، چه نقشی؟ و اگر «خیر»، آیا سینما این‌گونه به «نیستی» پرتاب نمی‌شود؟


این مقاله که قبلا در سایت چلچراغ منتشر شده بود از مجموعه مقالات برگزیده وب فارسی است که در موضوع آزاد باز نشر می‌شود.

نویسنده
شکیب شیخی
برچسب‌ها
اشتراک گذاری
از همین وب‌سایت مشاهده همه
img-content
شکیب شیخی شکیب شیخی 14 دقیقه مطالعه | 5 ماه پیش
img-content
مریم عربی مریم عربی 12 دقیقه مطالعه | 5 ماه پیش
img-content
12 دقیقه مطالعه / 6 ماه پیش
از همین نویسنده مشاهده همه
img-content
شکیب شیخی شکیب شیخی 11 دقیقه مطالعه | 1 سال پیش
img-content
شکیب شیخی شکیب شیخی 15 دقیقه مطالعه | 1 سال پیش
مطالب مرتبط مشاهده همه
img-content
4 دقیقه مطالعه / 5 ماه پیش
img-content
احسان رضایی احسان رضایی 12 دقیقه مطالعه | 5 ماه پیش
دیدگاه‌ها
comment_icon دیدگاهت رو بنویس...

برای ثبت نظر ابتدا وارد شوید

mozooazad
به مطالعه مطالب خوب و مفید علاقه‌مندید ؟
عضو خبرنامه پرخواننده‌ترین مطالب موضوع آزاد شوید !
* 2 خبرنامه در هفته. بهترین مطالب موضوع آزاد.
تمامی فعالیت‌های این سایت تابع قوانین و مقررات جمهوری اسلامی ایران است.