بخونید، خونده بشید!
آیا بیدل دهلوی* به خویشاوندی انسان و میمون باور داشته است؟
بخونید، خونده بشید!
موضوع آزاد
این مطلب به بعدا می خوانم شما افزوده شد!
خودت انتخاب کن
اختصاصی موضوع آزاد
عرفان خسروی عرفان خسروی

دیرینه‌شناس، آناتومیست، ژورنالیست و مروج علم

دنبال کن
آیا بیدل دهلوی* به خویشاوندی انسان و میمون باور داشته است؟
9 دقیقه مطالعه / 2 ماه پیش
img-content
آیا بیدل دهلوی* به خویشاوندی انسان و میمون باور داشته است؟

ابتذال باغ امکان رنگ گردیدن نداشت
هرگلی ‌کامسالم آمد در نظر پارینه بود
هیچ شکلی بی‌هیولا قابل صورت نشد
آدمی هم پیش از آن‌ کادم شود بوزینه بود

 

آیا راهی وجود دارد که این مصرع آخری را به گونه‌ای تفسیر نماییم که حاکی از این عقیده نباشد؟ آیا اشاره بیدل به عبارات «هیولا» و «صورت» نشان دهنده این عقیده نیست که «هیولا»ی (ماده بی‌صورت/ ماده خام) آدمی بوزینه است و به واسطه «صورت» (از دید زیست‌شناسی: صفاتی که در آدمی هست و در دیگر میمون‌ها نیست) آدمی شده است؟ آیا در ادبیات فارسی یا عربی مثال دیگری از نسبت انسان و میمون هست؟

پاسخ به این پرسش‌ها چندان ساده نیست، ولی نگارنده، در این فشرده عرض می‌کند که احتمالا استنتاج نظریه داروین (خویشاوندی انسان و بوزینه) از شعر بیدل محقق نمی‌شود. نگاه بیدل و اغلب قائلانی که پیش از داروین حرف‌هایی ناظر بر این معنی زده‌اند، چنانچه از شعر بیدل نیز آشکار است، تجزیه صورت از هیولا است و این صورت و هیولا، چیزی جز معنایی زیست‌شناختی است که در سطرهای بالا عرض شد؛ لب کلام: وقتی صحبت از «صورت» می‌شود، صفات ممیزه زیستی انسان مد نظر شاعر نیست، بلکه منظور صفات ممیزه غیرزیستی (روحانی) است.

بیدل که تنها استفاده‌ای معنوی از این تقارن انسانی-میمونی کرده، در این مقام همچون طبیعی‌دان‌های پیشاداروینی است که ذات گروه‌های مختلف جانداران را متفاوت می‌دانستند و برای شباهت ظاهری میان جانداران (مثلا انسان و میمون)، توجیهاتی به جز خویشی و همخونی داشتند؛ توجیهاتی از قبیل جایگاه هر دسته و گروه از جانداران بر پلکان نردبان هستی. انسان در پله اعلا و اشرف این نردبان نشسته بود و نزدیکترین پله به انسان، از آن بوزینه‌ها (از دید بیدل و بسیاری طبیعی‌دان‌های اروپایی از جمله کارل لینه) یا فیل (از دید اخوان‌الصفا) بود.

پس همان‌طور که لینه انسان را در کنار میمون‌ها و در راسته نخستی‌ها (Primates: برنشستگان نخستین پله نردبان هستی پس از انسان) می‌گذارد اما قائل نیست که انسان خویشاوند و همخون میمون است، بیدل نیز تنها «صورت آدمی» را نیازمند «هیولا»یی می‌داند، «بوزینه»سان.

نظر غالب در زیست‌شناسی امروز این است که انسان‌ها جزء راسته نخستی‌ها (میمون‌ها و...) هستند (میراث لینه) و البته نزدیک‌ترین خویشاوندی را با شمپانزه‌ها دارند (میراث داروین). گرچه عقیده به تطور گونه‌ها پیش از داروین نیز وجود داشته است (مثلا در نظریه لامارک) اما داروین، علاوه بر «نظریه انتخاب طبیعی»، میراث مهم دیگری هم برای زیست‌شناسی به جا گذاشت و آن «خاستگاه یگانه زندگی» و «همخونی» جانداران است که در آراء گذشتگان او، از جمله لامارک، دیده نمی‌شود. پیش از داروین و حتی پس از داروین، ذات‌گرایی به عنوان طرز فکر رقیب و متضاد تکامل رایج بود و همین اندیشه بود که از سویی، بیدل را به سرایش چنان مصرع عجیبی واداشت یا لینه را به پایه‌ریزی رده‌بندی‌اش؛ اما سوی دیگر، قائل‌شدن به مفهوم «ذات» (یا معادل آن: «هیولا» و «پلکان نردبان هستی») مانع درک و دریافت «خویشاوندی»، یعنی علت اصلی شباهت میان جانداران شد.

* میرزا عبدالقادر بیدل دهلوی در سال ۱۰۵۴ هجری قمری در ساحل جنوبی رودخانهٔ «گنگ» در شهر عظیم‌آباد پتنه (هند) به دنیا آمد. وی اصلاً از ترکان جغتایی بود. بیدل در بیشتر علوم حکمی تبحر داشت و با طریقهٔ صوفیه نیز آشنا بود. او ابتدا «رمزی» تخلص می‌کرد تا این که بنا به گفتهٔ یکی از شاگردانش هنگام مطالعهٔ گلستان سعدی از مصراع «بیدل از بی‌نشان چه جوید باز» به وجد آمد و تخلص خود را به «بیدل» تغییر داد. علاوه بر دیوان اشعار، آثاری در نثر دارد که از آن جمله می‌توان به رقعات، نکات و چهار عنصر اشاره کرد. وی در تاریخ چهارم صفر ۱۱۳۳ هجری قمری در دهلی درگذشت و در سرای خود به خاک سپرده شد، گرچه می‌گویند عظام او را بعدها به افغانستان برده‌اند که موطن اصلی او و میهن قاطبه دوستداران اوست.


Australopithecus afarensis
۳/۹ تا ۲/۹ میلیون سال پیش
شرق آفریقا
چه‌بسا دوپایی هفت میلیون سال پیش آغازشده‌باشد؛ اما استرالوپیته‌کِس عفارنسیس دارنده نخستین پای انسان‌مانند با شستی کوچک بود.
Paleoart: John Sibbick

نویسنده
عرفان خسروی
برچسب‌ها
اشتراک گذاری
مطالب مرتبط مشاهده همه
img-content
پوریا ناظمی پوریا ناظمی 12 دقیقه مطالعه | 4 روز پیش
img-content
عرفان خسروی عرفان خسروی 6 دقیقه مطالعه | 3 هفته پیش
دیدگاه‌ها
comment_icon دیدگاهت رو بنویس...

برای ثبت نظر ابتدا وارد شوید

mozooazad
به مطالعه مطالب خوب و مفید علاقه‌مندید ؟
عضو خبرنامه پرخواننده‌ترین مطالب موضوع آزاد شوید !
* 2 خبرنامه در هفته. بهترین مطالب موضوع آزاد.
تمامی فعالیت‌های این سایت تابع قوانین و مقررات جمهوری اسلامی ایران است.