بخونید، خونده بشید!
افق‌های نو در سایه «پلوتو»
بخونید، خونده بشید!
موضوع آزاد
این مطلب به بعدا می خوانم شما افزوده شد!
خودت انتخاب کن
اختصاصی موضوع آزاد
عرفان کسرایی عرفان کسرایی

ژورنالیست علمی

دنبال کن
افق‌های نو در سایه «پلوتو»
10 دقیقه مطالعه / 1 سال پیش
img-content
روزنامه شرق روزنامه شرق
روزنامه سیاسی، اقتصادی، فرهنگی، اجتماعی، ورزشی صبح ایران
دنبال کن
افق‌های نو در سایه «پلوتو»

نظریه‌های علمی با سرعت اعجاب‌آوری تحول می‌یابند. این تحول سریع را تقریبا در همه رشته‌های علمی می‌توان یافت و گاهی نظریه‌های کنونی از زمین تا آسمان با نظریات ٥٠ یا صد سال گذشته متفاوت‌اند. مروری بر اخبار علمی در سالی که گذشت کافی است تا دریابیم تحولات علمی گاهی حتی روزبه‌روز و ساعت‌به‌ساعت پیش می‌رود و فهم انسان از طبیعت، مدام در حال تغییر است. از‌دیگر‌سو انتخاب اینکه کدام‌یک از این تحولات مهم‌تر از بقیه بوده‌اند و دیدگاه علمی انسان را متحول کرده‌اند، کار ساده‌ای نیست. البته در اینکه کدام‌یک از تحولات علمی را می‌توان یک «انقلاب علمی» نامید، باید بسیار محتاطانه عمل کرد. تعبیر «انقلاب علمی» به‌شدت استعداد کژفهمی دارد. در سالی که گذشت تحولات شگرفی در حوزه علم ‌و فناوری به وقوع پیوست. برخورددهنده بزرگ هادرون یا به‌صورت خلاصه LHC، پس از یک وقفه طولانی با خروج از فاز تعمیرات و نوسازی، دوباره به کار افتاد. همچنین در این سال، فضاپیمای افق‌های نو در ١٤ جولای به نزدیک‌ترین فاصله از پلوتو رسید و مأموریتی بلندپروازانه که بیش از ٩ ‌سال پیش آغاز شده بود، یکی از مهم‌ترین دستاوردهای علمی بشر را رقم زد. روز دوشنبه ٢٨ سپتامبر نیز در تحولی دیگر، «جیم گرین»، مدیر بخش سیارات ناسا، خبر اکتشاف آب در مریخ توسط مدارگرد تجسسی مریخ (Mars Reconnaissance Orbiter یا MRO) را اعلام کرد. البته با معیارهای دقیق، هیچ‌کدام از این رویدادها را به‌خودی‌خود نمی‌توان یک انقلاب علمی ارزیابی کرد. اگرچه در این سال، تحولات بزرگ دیگری نیز در زمینه پژوهش‌های پزشکی، محیط‌زیست، هوش مصنوعی و ... اتفاق افتاد، اما شاید عجیب باشد که همه گزینه‌های پیشنهادی از حوزه فیزیک و کیهان‌شناسی انتخاب شده‌اند. به باور من چند رویداد مذکور، به دلایلی برای عنوان «بزرگ‌ترین تحولات علمی سال» انتخاب‌های مناسب‌تری هستند. شاید به این دلیل که پژوهش‌های فیزیک و کیهان‌شناسی با جهان بی‌کران سر‌و‌کار دارد و به همین سبب بیشتر از سایر حوزه‌ها به چشم می‌آید.


مهم‌ترین تحولات علمی سال
در سالی که گذشت، دستگاه عظیم برخورددهنده بزرگ هادرونی (LHC) پس از حدود دو سال وقفه، فعالیت خود را از سر گرفت. کشف ذره بنیادی هیگز پس از مدت‌های طولانی انتظار، تنها مأموریت LHC نبود. هرچند که این شتاب‌دهنده، در‌واقع به گونه‌ای طراحی شده بود که با آن یا بتوان ذره بنیادی هیگز را یافت یا نبودش را اثبات کرد؛ اما فیزیک‌دان‌ها همچنان می‌خواهند بسیار فراتر از اینها بدانند. هنوز چالش‌هایی مانند توضیح ماهیت ماده تاریک و کشف ذرات بنیادی تشکیل‌دهنده آن، پیش‌روی فیزیک‌دانان قرار دارد. با راه‌اندازی مجدد دستگاه LHC، شاید بتوان امیدوار بود که چیزهایی کشف شود که تا‌به‌حال هیچ‌کسی تصورش را هم نکرده است. همچنین می‌توان به انتظار نشست و دید که نظریه ریسمان به کجا می‌انجامد. انرژی برخورددهنده ذرات در این شتاب‌دهنده بالغ بر ١٤ ترا الکترون ولت است، تقریبا دو‌برابر آنچه در فاز قبلی پیش از بازسازی در سال ‌٢٠١٣ بود. برخورد با این میزان انرژی درحال‌حاضر در هیچ شتاب‌دهنده‌ای، در هیچ‌جای دیگر دنیا نمی‌تواند انجام شود. بی‌دلیل نیست که دانشمندان تا این پایه خوش‌بین‌اند که در سال‌های آینده اکتشاف بزرگی در عرصه فیزیک نظری انجام خواهد شد؛ اما در این سال، پژوهشگران هوا و فضا نیز بی‌کار ننشسته بودند. کاوشگری که ٩ سال قبل، یعنی در سال‌٢٠٠٦، به مقصد پلوتو به فضا ارسال شده بود، به پلوتو رسید. فضاپیمای افق‌های نو، تصاویر جدیدی به زمین ارسال و دانش بشر را از این سیاره، کامل‌تر کرد؛ دانشی که بدون این کاوشگر هرگز نمی‌توانستیم به آن دست پیدا کنیم. مأموریت افق‌های نو را ازاین‌رو باید یکی از مهم‌ترین دستاوردهای علمی بشر نامید که در طراحی، ساخت، اجرا و مدیریت آن، اوج هوش و دانش و خلاقیت بشر به کار گرفته شده است. رویدادی که حاصل سال‌ها تلاش علمی پژوهشگران از حوزه‌های گوناگون علم و فناوری بوده و اجرای دقیق آن مدت‌های زیادی زمان برده است. کافی‌ است تصور کنید که کاوشگر افق‌های نو، تصاویر خود را از پنج میلیارد کیلومتر دورتر از ما ارسال کرده است. شاید مرور آنچه برای اجرای موفقیت‌آمیز مأموریت افق‌های نو انجام شد، نشان دهد که چرا این مأموریت را باید در صدر مهم‌ترین تحولات علمی سال قرار داد. مأموریت افق‌های نو در ١٩ ژانویه سال ‌٢٠٠٦ از پایگاه فضایی کیپ کاناورال و با موشک اتلس ‌٥ آغاز شد. برای داشتن درکی از میزان دور‌بودن پلوتو از زمین، شاید بد نباشد بدانیم که این کاوشگر پس از ٧٨ روز، به مریخ رسید؛ در‌حالی‌که سفر تا پلوتو، ٩ سال طول کشید. روی این کاوشگر، سنجشگری برای اندازه‌گیری میزان گرد‌و‌غبار منظومه شمسی نیز نصب شده بود که گروهی از دانشجویان دانشگاه کارولینای آمریکا آن را ساخته‌ بودند. طبق برنامه قبلی، قرار بود این دستگاه غلظت، میزان و تراکم غبار را اندازه بگیرد و نقشه‌ای از پراکندگی غبار در منظومه شمسی ترسیم و مشخص کند غبارها در کمربند کویی‌پر با چه سرعتی به وجود می‌آیند. پژوهشگران خواهند توانست با استفاده از یافته‌هایی که کاوشگر افق‌های نو به زمین مخابره می‌کند، به شباهت‌های پلوتو با دیگر سیارات کوتوله پی ببرند. داده‌های به‌دست‌آمده از این مأموریت، به فهم بهتری از شکل‌گیری منظومه شمسی کمک خواهد کرد.


آیا چنین تحول بزرگی را می‌توان  یک انقلاب علمی نامید؟
انقلاب‌های علمی یکی از پرکاربردترین واژگان حیطه فلسفه علم است. فیلسوفان علم می‌پرسند آیا می‌توان الگویی مشخص برای توسعه علم در گذار زمان پیدا کرد؟ پرسش‌هایی از‌این‌دست را نخستین‌بار «توماس کوهن»، فیلسوف علم آمریکایی، در سال ‌١٩٦٣ مطرح کرد و ازقضا تعبیر انقلاب‌های علمی نیز برگرفته از آرای اوست. کتاب او با نام «ساختار انقلاب‌های علمی» به گواه روزنامه گاردین، یکی از ١٠٠ کتاب پرنفوذ قرن بیستم بوده است. او در این کتاب به تبیین مفهوم انقلاب‌های علمی می‌پردازد و تحولات علم را از دیدگاه تاریخی بررسی می‌کند. انقلاب علمی از دید وی، دوران پرتلاطمی است که در آن، نظریه‌های علمی رایج، جای خود را به نظریه‌های علمی کاملا جدید می‌دهند؛ مثل انقلاب کوپرنیک در نجوم، انقلاب داروین در زیست‌شناسی یا انقلاب اینشتین در فیزیک که هرکدام به تحولی بنیادین در جهان‌بینی علمی بشر ‌انجامیدند. نکته مهم اینجاست که انقلاب علمی یک تحول یک‌شبه نیست، بلکه در بستر تاریخ اتفاق می‌افتد. «کوهن» می‌گوید جامعه علم در گذار زمان با مواردی مواجه می‌شود که با پارادایم‌های رایج هم‌خوانی ندارد و به‌‌‌اصطلاح ناهنجار است. این ناهنجاری‌ها به مرور زمان منجر به یک بحران در علم رایج شده و این مسئله منجر به تغییر پارادایم و پذیرفتن نظریه‌های جدید می‌شود. رؤیای دیرینه بشر برای گسترش قلمروی خود در کیهان و فهم آنچه در فراسوی زمین می‌گذرد، همیشه یکی از انگیزه‌های پژوهشگران بوده است. مأموریت موفقیت‌آمیز افق‌های نو، اگرچه یک تحول علمی بزرگ است اما در‌عین‌حال نشان می‌دهد که ما حتی برای اکتشاف منظومه شمسی نیز با موانع بسیاری روبه‌رو هستیم و چیزهای بسیاری هست که هنوز نمی‌دانیم؛ چه رسد به دانشمان درباره اعماق کیهان و اجرامی که بررسی دقیق آنها درحال‌حاضر در توان تکنولوژیک بشر نیست. کیهان‌شناسان بیش از هزار جرم شبه‌زمین را در کهکشان راه ‌شیری بررسی کرده‌اند. این اجرام آن‌قدر از ما دورند که رسیدن نور آنها به زمین، صدها یا هزاران سال زمان می‌برد. به‌بیان‌دیگر اگر کسی بخواهد با سرعت نور به آن اجرام آسمانی سفر کند (بدیهی است که چنین چیزی به لحاظ تکنیکی ناممکن است)، صدها سال در راه خواهد بود. برای بررسی این اعداد، کافی است به یاد داشته باشیم که فضاپیمای افق‌های نو با سرعت بین ٥٠ تا ٦٠ هزار کیلومتر بر ساعت، نزدیک به ٩ سال در راه بود تا به پلوتو برسد. مسیری که اگر آن را با سرعت نور طی می‌کردیم چهارونیم ساعت در راه می‌بودیم. بشر از اینکه توانسته از سیاره‌ای که در مقایسه با ابعاد نجومی در همین نزدیکی‌هاست و تنها چهارونیم ساعت نوری از ما دور است عکس واضحی بگیرد، خوشحال است؛ چه رسد به اینکه بخواهد مثلا راهی سیاره تازه کشف‌شده به‌اصطلاح شبه‌زمین Kepler L-٤٥٢b بشود. چنین سفری با فضاپیمایی مانند فضاپیمای افق‌های نو در حدود ٢٨ میلیون سال طول خواهد کشید. با وجود این اگر بخواهیم مهم‌ترین تحول علمی سال را انتخاب کنیم، شاید بهترین انتخاب، موفقیت مأموریت فضاپیمای افق‌های نو باشد. نباید فراموش کنیم که هر تحول بزرگ علمی یک انقلاب علمی نیست. مأموریت موفقیت‌آمیز افق‌های نو، اگرچه تحولی بزرگ در علم و فناوری بود، اما نمی‌توان آن را یک انقلاب علمی نامید.


این مقاله که قبلا در سایت روزنامه شرق منتشر شده بود از مجموعه مقالات برگزیده وب فارسی است که در موضوع آزاد باز نشر می‌شود.

نویسنده
عرفان کسرایی
برچسب‌ها
اشتراک گذاری
از همین وب‌سایت مشاهده همه
img-content
12 دقیقه مطالعه / 1 ماه پیش
از همین نویسنده مشاهده همه
img-content
عرفان کسرایی عرفان کسرایی 7 دقیقه مطالعه | 1 سال پیش
img-content
like3K
tag
عرفان کسرایی عرفان کسرایی 3097 خواننده / 3 دقیقه مطالعه | 1 سال پیش
مطالب مرتبط مشاهده همه
img-content
عرفان کسرایی عرفان کسرایی 11 دقیقه مطالعه | 2 هفته پیش
img-content
عرفان خسروی عرفان خسروی 10 دقیقه مطالعه | 3 هفته پیش
img-content
عرفان خسروی عرفان خسروی 10 دقیقه مطالعه | 1 ماه پیش
دیدگاه‌ها
comment_icon دیدگاهت رو بنویس...

برای ثبت نظر ابتدا وارد شوید

mozooazad
به مطالعه مطالب خوب و مفید علاقه‌مندید ؟
عضو خبرنامه پرخواننده‌ترین مطالب موضوع آزاد شوید !
* 2 خبرنامه در هفته. بهترین مطالب موضوع آزاد.
تمامی فعالیت‌های این سایت تابع قوانین و مقررات جمهوری اسلامی ایران است.