بخونید، خونده بشید!
تاریخ علم درباره‌ی اکتشافات علمی چه می گوید؟
بخونید، خونده بشید!
موضوع آزاد
این مطلب به بعدا می خوانم شما افزوده شد!
خودت انتخاب کن
اختصاصی موضوع آزاد
عرفان کسرایی عرفان کسرایی

ژورنالیست علمی

دنبال کن
تاریخ علم درباره‌ی اکتشافات علمی چه می گوید؟
7 دقیقه مطالعه / 1 سال پیش
img-content
دانستنیها دانستنیها
اولین مجله دائره‌المعارفی و تمام رنگی ایران!
دنبال کن
تاریخ علم درباره‌ی اکتشافات علمی چه می گوید؟

جمله‌ای منسوب به ویل دورانت هست می‌گوید: «تاریخ را باید فیلسوفان بنویسند و فلسفه را مورخین!»

در مباحث مرتبط با فلسفه علوم طبیعی، تحلیل تاریخی مقوله علم و اکتشافات و اختراعات کمک بزرگی به درک خود مفهوم علم می کند و حتی می‌توان گفت دست یافتن به درک فلسفی از علوم بدون بررسی تحولات تاریخی از آن ممکن نیست. یکی از تأثیرگذارترین فیلسوفان علم معاصر؛ توماس کوهن بود که نقش مهمی در توجه فیلسوفان علم به مساله‌ی تاریخ علم داشت. کتاب مشهور وی با نام «ساختار انقلابهای علمی» تأثیر زیادی در حوزه‌های مختلف فکری و فلسفی داشته است و به گواه روزنامه‌ی گاردین این کتاب یکی از صد کتاب پر نفوذ قرن بیستم بوده است. توماس کوهن برای واضح و روشن کردن ایده‌هایش مثال‌های تاریخی زیادی را ذکر می‌کند و سوالات بسیاری در این زمینه طرح می‌کند.

او برای اینکه درباره‌ی مفهوم اکتشاف بحث کند با چند  مثال تاریخی؛ شروع به طرح پرسش می‌کند و مثلاً می‌گوید: اکسیژن را چه کسی کشف کرده است؟ کارل شیله(۱) یا جوزف پریستلی(۲)، لاووازیه(۳) یا حتی پیر باین(۴)؟  از نظر تاریخی شیله قبل از پریستلی و لاووازیه کار خود را تمام کرده بود اما داستان به همین سادگی ها هم نیست! باین در ماه مارس ۱۷۷۴ متوجه شده بود که با گرم کردن رسوب قرمز جیوه،  گازی به دست می‌آید که او آن را هوای غیرفرّار نامید. چند ماه بعد هم پریستلی ظاهراً بدون اطلاع از کار باین، این ‌آزمایش را انجام داده و نتیجه گرفته بود گاز به‌دست‌آمده در این آزمایش، به فرایند سوختن کمک می‌کند. پریستلی  تصور می‌کرد گاز به دست آمده از گرم‌کردن رسوب قرمزجیوه هوای نیتریته(N2O) بود. پریستلی با سفر به پاریس لاوازیه را از واکنش شیمیایی جدید با خبر کرد. لاوازیه هم در سال ۱۷۷۵ این آزمایش را شخصاً و با روش بهتری نسبت به آنچه که پریستلی انجام داده بود تکرار کرد و دریافت که گاز حاصله از این  واکنش نه آنطور که باین می‌گفت هوای غیرفرّار است و نه آنگونه که پریستلی نتیجه گرفته بود هوای نیتریته. حال داستان را کوتاه کنیم.

اگر از ما بپرسند چه کسی اکسیژن را کشف کرده است تکلیف چیست؟ با توجه به اینکه پریستلی در سال ۱۷۷۴ دقیقاً نسبت به آنچه کشف کرده بود آگاهی نداشته و لاوازیه کار او را توسعه داده و دریافته که اساساً موضوع از چه قرار است. کدامیک از این دو یا چند تاریخ را باید مبداء کشف اکسیژن بدانیم؟ از دیدگاه توماس کوهن کشف یک رویداد به خصوص و نقطه‌ای نیست که بتوان آن را به شخص یا زمان معینی نسبت داد و در واقع فرایند اکتشاف در بستر زمان اتفاق می‌افتد و افراد بسیاری در آن سهیم هستند.

 

مثال های دیگر توماس کوهن در تاریخ علم کشف اورانوس است. باری! در شب ۱۳ ماه مارس سال۱۷۸۱ ویلیام هرشل اخترشناس در دفتر یادداشت روزانه‌اش چنین می‌نویسد:

«در منطقۀ نزدیک به زتای ثور(۵) …. چیز غریبی به‌مانند یک سحابی یا شاید یک دنباله‌دار وجود دارد.»(۶)

این جمله در تاریخ علم  به عنوان نخستین ثبت رسمی مکتوب از کشف سیاره اورانوس شناخته می شود. اما این تاریخ برای کشف اورانوس الزاماً درست نیست. حد فاصل سال‌های ۱۶۹۰ تا۱۷۸۱ یعنی زمانی که هرشل مشاهده اورانوس را ثبت کرد. همین جرم آسمانی لااقل ۱۷ بار مشاهده شده بود. هرشل فکر می‌کرد با یک دنباله در مواجه شده و اخترشناسان دیگر اروپا نیز از کشف هرشل با خبر شده و ریاضیدانان هم در این بین دست به کار شدند تا مدار دنباله‌دار تازه کشف شده را محاسبه کنند. اما هیچ کدام از این تلاش‌ها موفق نبود تا اینکه لکسل ستاره‌شناس این فرض را طرح کرد که شاید شیء مشاهده شده‌ی هرشل  یک سیاره باشد. توماس کوهن می‌پرسد کدامیک از این‌ها تاریخ کشف اورانوس است؟ کشف اورانوس را باید به هرشل نسبت  داد یا لکسل؟


۱) Carl Wilhelm Scheele

۲) Joseph Priestley

۳) Antoine Lavoisier

۴) Pierre Bayen

۵) Zeta Tauri

۶) توماس کوهن: پیدایی نو: ساختار تاریخی اکتشافات علمی؛ ترجمه حسین نجفی‌زاده


این مقاله که قبلا در سایت دانستنی‌ها منتشر شده بود از مجموعه مثالات برگزیده وب فارسی است که در موضوع آزاد باز نشر می‌شود.

نویسنده
عرفان کسرایی
برچسب‌ها
اشتراک گذاری
از همین نویسنده مشاهده همه
img-content
عرفان کسرایی عرفان کسرایی 7 دقیقه مطالعه | 1 سال پیش
img-content
like3K
tag
عرفان کسرایی عرفان کسرایی 3097 خواننده / 3 دقیقه مطالعه | 1 سال پیش
مطالب مرتبط مشاهده همه
img-content
عرفان کسرایی عرفان کسرایی 11 دقیقه مطالعه | 2 هفته پیش
img-content
عرفان خسروی عرفان خسروی 10 دقیقه مطالعه | 3 هفته پیش
img-content
عرفان خسروی عرفان خسروی 10 دقیقه مطالعه | 1 ماه پیش
دیدگاه‌ها
comment_icon دیدگاهت رو بنویس...

برای ثبت نظر ابتدا وارد شوید

mozooazad
به مطالعه مطالب خوب و مفید علاقه‌مندید ؟
عضو خبرنامه پرخواننده‌ترین مطالب موضوع آزاد شوید !
* 2 خبرنامه در هفته. بهترین مطالب موضوع آزاد.
تمامی فعالیت‌های این سایت تابع قوانین و مقررات جمهوری اسلامی ایران است.