بخونید، خونده بشید!
منطق فراسازگار، اپل و آنارشیسم
بخونید، خونده بشید!
موضوع آزاد
این مطلب به بعدا می خوانم شما افزوده شد!
خودت انتخاب کن
اختصاصی موضوع آزاد
عرفان کسرایی عرفان کسرایی

ژورنالیست علمی

دنبال کن
منطق فراسازگار، اپل و آنارشیسم
12 دقیقه مطالعه / 4 ماه پیش
img-content
منطق فراسازگار، اپل و آنارشیسم

چند روز پیش همزمان با برگزاری نشست گروه بیست در شهر هامبورگ، هزاران معترض ضد سرمایه داری و چپ گرا و آنارشسیت در خیابان ها جمع شدند و کار به آشوب و زد و خورد با پلیس کشید. در این بین عکسی منتشر شد که در آن یک جوان معترض، با گوشی آیفون  خود در حال سلفی گرفتن بود. اما به واقع چه چیز عجیبی در این عکس وجود دارد؟ چه چیزی در دست داشتن آیفون  را عجیب می کند؟ از دیدگاه منتقدان و کسانی که این تصویر را عجیب می دانند اینطور به نظر می رسد که در دست داشتن گوشی لوکس و گران قیمت (که به نوعی یکی از نمادهای سرمایه داری است) در دست کسی که علیه کاپیتالیسم به اعتراض پرداخته، تناقض آلود است. چه چیزی این خبرها را به صورت برجسته ای تناقض آلود نشان می دهد و اساس چرا ما از تناقض فرار می کنیم و هیچکسی نمی خواهد متناقض باشد؟

 

هیچکس نمی خواهد متناقض فکر یا عمل کند

داشتن معیار دوگانه و تناقض در نظر و عمل برای هیچکسی مطلوب نیست. اساسا به همین خاطر است که در گفتگوهای روزمره، در میزگرد ها، در مناظرات انتخاباتی هر کسی می خواهد نشان دهد که اندیشه طرف مقابل متناقض است. هر کسی می خواهد  با نشان دادن معیارهای دوگانه طرف مقابل، باطل بودن و سلیقه ای بودن اندیشه دیگری را نشان دهد. متناقض بودن به نوعی می تواند یک توهین یا اتهام هم تلقی  شود. هر کسی دوست دارد از زیر بار اتهام تناقض گویی فرار کند و اندیشه خود را یکدست نشان دهد. این الگوی بحث و گفتگو که هر یک از طرفین در پی به تناقض انداختن طرف مقابل می افتند چیز جدیدی نیست. دیالکتیک (dialectic) کلمه ای است یونانی و به معنای مباحثه و مناظره. روش خاصی از بحث و مناظره که نخستین بار سقراط در بر بحث ها و  گفتگوهای خود پیش گرفت. هدف سقراط از به کارگیری این روش، حذف اشتباه و رسیدن به حقیقت بود. سقراط در ابتدای بحث، اظهار نادانی می نمود و از مقدمات ساده شروع به پرسش می کرد و از طرف مقابل در موافقت با مقدماتی که گفته بود تایید و اقرار می گرفت . در ادامه و آرام آرام به پرسش های خود ادامه می داد تا این که بحث را به جایی می کشاند که طرف مقابل، فقط دو راه پیش روی خودش می دید. یا اینکه مقدماتی را که در ابتدای بحث پذیرفته بود،  یکسره انکار کند و یا اینکه از ادعای خود دست بکشد و به آنچه که سقراط معتقد است، اعتراف کند.

 

عقلانیت و تناقض 

عقلانیت ، ارتباط تنگاتنگی با مفهوم تناقض دارد. برخی عقلانیت را اینگونه تعریف کرده اند: عدم ارتکاب تناقض در اندیشه. به این شکل می توان عقلانیت در عمل را نیز تعریف کرد. عقلانیت یک پدیدار انسانی است و به صورت فرمال از آن به سازگاری منطقی (Logical Consistancy) تعبیر می شود. سازگاری منطقی در نظام اندیشه ، از دید بسیاری پیش‌شرط پایبندی به عقلانیت است. هر چند که به تعبیر دیالکتیک هگلی، وجود تضاد و تناقص ، شرط تکامل فکر و طبیعت است و در سایه ی تضاد دیالکتیکی است که حقایق کشف می شود اما آنچه که ما عقل سلیم می نامیم ، خردی است که زیر بار پذیرش همزمان دو گزاره متناقض نمی رود.

تناقض گویی و بیان گزاره های متناقض یا اسباب خنده است یا نشان بی خردی یا دروغگویی و یا روانپریشی گوینده. اگر فردی بر یک تناقض منطقی صحه بگذارد، یعنی هم A را بپذیرد و هم A~ ، در نظر یا در عمل متناقض عمل کرده است. مثلا خود مارکسیست ها پیروان فردیناند لاسال را خاﺋﻦ  و دشمن می دانند و معتقدند او برخلاف گفته هایش عمل کرده است. لاسال که در ماه می ۱۸۶۳ به ریاست اتحادیه عمومی کارگران آلمان رسیده بود  از یک خانواده پروسی می آمد که تاجر ابریشم اشتغال بودند. مارکسیست ها می گویند نمی توان هم سوسیالیست بود و از طبقه کارگر و پرولتاریا و هم با قدرت زد و بند داشت. اما به راستی چرا مارکسیست ها این حرف را می زنند؟ چرا نمی توان هم مارکسیست بود و از طبقه کارگر و پرولتاریا و همزمان با قدرت زد و بند داشت؟ مگر لاسال این کار را نکرد؟ منظور مارکسیست ها این نیست که (نمی توان)، در واقع آنها می خواهند بگویند (عقلانی نیست که) یا (متناقض است اگر که) .

 

منطق فراسازگار

شاید همه ما در صورتبندی اندیشه های خود ، تناقضات بنیادین داشته باشیم. هم متناقض فکر کنیم و هم عمل تناقض آلود انجام دهیم. منطق صوری در ذات خود به شدت به تناقض حساس است. با قبول دو گزاره متناقض در منطق کلاسیک ، می توان هر نتیجه ای مانند Q  را اخذ کرد:

                (۱)          P
                (۲)         P~
                (۳)      P v Q
                (۴)        Q

در چنین منطقی حتی اگر یک تناقض در فرضیات باشد، همه چیز می توان از آن بیرون کشید و هر گزاره ای اثبات پذیر می شود. در این بین یک روایت دیگر از منطق نیز وجود دارد. منطق فراسازگار paraconsistent logic . وجود تناقض در چنین منطقی به بی معنایی همه چیز نمی انجامد و چه بسا که راهی روانشناختی باشد که در تکامل زیستی انسان، برای پذیرش تعارضات بنیادین جهان شکل گرفته باشد. ما نمی خواهیم متناقض فکر و عمل کنیم. ضرب المثل فارسی هست که می گوید هم خدا را می‌خواهد هم خرما را. زمانی که فرد در بین دو انتخاب مانعه الجمع قرار بگیرد اما همزمان بخواهد هر دو را داشته باشد به لحاظ منطقی سعی می کند اندیشه خود را در قالب منطق فراسازگار صورتبندی کند. مثال ها فراوانند. با نگاهی به اطراف ، و حتی به رفتارهای خودمان احتمالا با موارد بسیاری مواجه می شویم که بدون اینکه احساس کنیم رفتارها و اندیشه های متناقض داشته ایم. مرد جوانی که هم علیه نظام سرمایه داری و سلطه کاپیتالیسم اعتراض می کند اما همزمان نمی تواند از لذت داشتن گوشی گران قیمت آیفون اپل دست بکشد درگیر همین نوع از تناقض است.


این مقاله که قبلا در سایت علمنا منتشر شده از مجموعه مقالات برگزیده وب فارسی است که در موضوع آزاد منتشر می شود.

نویسنده
عرفان کسرایی
برچسب‌ها
اشتراک گذاری
از همین نویسنده مشاهده همه
img-content
عرفان کسرایی عرفان کسرایی 7 دقیقه مطالعه | 4 ماه پیش
مطالب مرتبط مشاهده همه
img-content
شروین وکیلی شروین وکیلی 6 دقیقه مطالعه | 3 هفته پیش
img-content
عرفان خسروی عرفان خسروی 2 دقیقه مطالعه | 2 ماه پیش
دیدگاه‌ها
comment_icon دیدگاهت رو بنویس...

برای ثبت نظر ابتدا وارد شوید

mozooazad
به مطالعه مطالب خوب و مفید علاقه‌مندید ؟
عضو خبرنامه پرخواننده‌ترین مطالب موضوع آزاد شوید !
* 2 خبرنامه در هفته. بهترین مطالب موضوع آزاد.
تمامی فعالیت‌های این سایت تابع قوانین و مقررات جمهوری اسلامی ایران است.