بخونید، خونده بشید!
تقویم علم ورق می‌خورد
بخونید، خونده بشید!
موضوع آزاد
این مطلب به بعدا می خوانم شما افزوده شد!
خودت انتخاب کن
اختصاصی موضوع آزاد
عرفان کسرایی عرفان کسرایی

ژورنالیست علمی

دنبال کن
تقویم علم ورق می‌خورد
7 دقیقه مطالعه / 1 سال پیش
img-content
روزنامه شرق روزنامه شرق
روزنامه سیاسی، اقتصادی، فرهنگی، اجتماعی، ورزشی صبح ایران
دنبال کن
تقویم علم ورق می‌خورد

برندگان جایزه نوبل امسال نیز معرفی شدند و اخبار این رخداد بزرگ علمی، در چند روز، تیتر اول نشریات و روزنامه‌های مهم دنیا بود. جایزه نوبل اگرچه به‌عنوان یکی از بزرگ‌ترین و معتبرترین جوایز علمی دنیا شناخته شده است، اما در عمل کم نیستند اکتشافات و اختراعاتی که با وجود اهمیت زیاد علمی و تأثیر بر زندگی بشر، از دریافت آن بازمی‌مانند. دریافت جایزه نوبل پیش‌شرط‌هایی دارد که ممکن است گاهی حتی ناعادلانه هم به نظر برسد، اما همه‌چیز در اعطای این جایزه، تنها بر محور تصمیم کمیته مرکزی و بر مبنای اساسنامه بنیاد نوبل می‌چرخد و ممکن است برنده جایزه، گزینه مدنظر بسیاری از صاحب‌نظران جامعه علمی نباشد. با پیچیده‌ترشدن و درهم‌تنیده‌شدن شاخه‌های مختلف علمی در سال‌های اخیر، جایزه‌های هر رشته عموما بین دو یا سه نفر تقسیم می‌شود و به‌سختی می‌توان انتظار داشت که مثلا جایزه نوبل فیزیک، تنها به یک نفر اعطا شود. این موضوع بیانگر اهمیت کارهای تیمی در فعالیت‌های علمی و پژوهشی روزگار ماست و اینکه جزئیات علوم مختلف به‌قدری پیچیده شده‌اند که به‌ندرت می‌توان به‌تنهایی از پس یک اکتشاف بزرگ برآمد. در برخی موارد مانند اعطای نوبل فیزیک ٢٠١٣ و کشف بوزون‌هیگز هم اگرچه اغلب، همه کار را به پای «پیتر هیگز» می‌نویسند، اما کمیته نوبل نمی‌توانست سهم «فرانسوا انگلرت» را نادیده بگیرد.

جایزه نوبل فیزیک و شیمی ٢٠١٦ نیز مشترکا به تیم‌های سه‌نفره اعطا شد و تنها استثنا (به جز نوبل صلح و ادبیات که انفرادی بودند)، جایزه نوبل پزشکی بود که به یک نفر تعلق گرفت. برای دریافت نوبل معمولا باید مدت‌ها در انتظار ماند و نظریه‌های بدیع علمی تا زمانی که از بوته آزمون‌های گوناگون سربلند بیرون نیامده باشند، شانس مطرح‌شدن بین نامزدهای دریافت نوبل را پیدا نمی‌کنند. این زمان ممکن است گاهی مانند جایزه نوبل فیزیک «پیتر هیگز» بابت توضیح چگونگی جرم‌دارشدن ذرات زیراتمی، نیم‌قرن به طول بینجامد. حتی این زمان انتظار می‌تواند به‌قدری طولانی شود که با درگذشت یک دانشمند، اعطای جایزه نوبل عملا منتفی شود. دلیل آن هم واضح است، بر مبنای اساسنامه، این جایزه به کسی که پیش از معرفی به‌عنوان برنده نوبل درگذشته باشد، تعلق نمی‌گیرد. صرف‌نظر از اینکه اکتشاف او تا چه حد بزرگ بوده باشد، نوبل تنها به افراد زنده تعلق می‌گیرد. «گونر اینگلمان»، از اعضای هیأت داوران بنیاد نوبل در بخش فیزیک، اما به یک نکته حقوقی مهم در اساسنامه اشاره می‌کند و می‌گوید: «اگر کسی به‌عنوان برنده جایزه اعلام شود و دراین‌بین؛ یعنی پیش از دریافت جایزه فوت کند، در این صورت فرد متوفی همچنان جایزه را دریافت خواهد کرد». این مسئله یک‌بار در سال ٢٠١١ و در جریان اعطای نوبل پزشکی رخ داد و «رالف استاینمن» به‌عنوان برنده جایزه نوبل اعلام شد. سه روز پیش از آن «استاینمن» فوت کرده بود، اما کمیته نوبل از مرگ او اطلاعی نداشت.

 

تبصره‌های سختگیرانه

یکی از بزرگ‌ترین مشکلات بر سر اعطای جایزه نوبل به‌ویژه در اکتشافاتی که محصول کار تیمی گسترده و فراگیر است، می‌تواند این باشد که یک جایزه را در نهایت می‌توان بین سه نفر تقسیم کرد؛ سه نفری که بیشترین نقش را در پیشبرد و توسعه آن نظریه یا اکتشاف ایفا کرده‌اند. اگر مثلا در پیشبرد یک پروژه چهار نفر سهیم بوده باشند، نام نفر چهارم نادیده گرفته می‌شود. چیزی شبیه به این مسئله در جریان اعطای نوبل فیزیک سال ٢٠١٣ اتفاق افتاد. «هیگز» و «انگلرت» موفق به دریافت جایزه نوبل شدند درحالی‌که بسیاری در آن زمان معتقد بودند مرکز تحقیقات سرن که توانسته بود وجود این ذره هیگز را اثبات کند نیز باید در این جایزه سهیم باشد. «گوستاو کلستراند» از موزه نوبل در استکهلم می‌گوید که در نخستین سال‌های پایه‌ریزی بنیاد نوبل، هیأت داوران ترجیح می‌دادند دانشمندانی از حیطه پژوهشی خودشان را نامزد دریافت نوبل کنند. یکی از دلایلی که ممکن است منجر به این شود که یک اکتشاف بزرگ علمی (لااقل موقتا) از دریافت جایزه نوبل باز بماند، فرصت نهایی تعیین‌شده ٣١ ژانویه است. برای نامزدشدن دریافت جایزه نوبل باید همه‌چیز تا ٣١ ژانویه هر سال ثبت شده باشد و اگر این تاریخ مهلت نهایی رعایت نشود، نامزد معرفی‌شده باید تا سال بعد منتظر بماند و بخت خود را برای دریافت جایزه نوبل امتحان کند. این ماجرا دقیقا امسال درباره احتمال اعطای نوبل به فیزیک‌دانان آمریکایی بابت آشکارسازی امواج گرانشی اتفاق افتاد. مشکل بر سر این بود که خبر این کشف که به باور بسیاری از دانشمندان یکی از بزرگ‌ترین اکتشافات سال‌های اخیر محسوب می‌شد، تازه در ماه فوریه اعلام شد. البته بسیاری از روزنامه‌نگاران علمی و حتی دانشمندان در سراسر دنیا در گمانه‌زنی‌های خود دچار اشتباه شدند و بدون توجه به این موضوع، کشف امواج گرانشی در لایگو را نامزد اصلی نوبل فیزیک ٢٠١٦ اعلام کردند.


سال‌های بی‌نوبل

اعطای نوبل را که از سال ١٩٠١ میلادی آغاز شده، می‌توان به اعتباری، تقویم تاریخ علم قرن گذشته نیز دانست. فصل اول کتاب نوبل فیزیک با «ویلهلم رونتگن»، کاشف اشعه ایکس، آغاز می‌شود و در سال‌های بعد، نام بزرگ‌ترین فیزیک‌دانان تاریخ در بین برندگان نوبل دیده می‌شود. درخشان‌ترین پیشرفت‌های فیزیک نظری در همین دوران اتفاق افتاد. جالب است بدانیم تا سال ١٩٦٩ چیزی به‌عنوان نوبل اقتصاد وجود نداشت و در سال ١٩١٦ نه نوبل فیزیک اعطا شد، نه شیمی و نه پزشکی. سال‌های ١٩٤٠ تا ١٩٤٢ یادآور سیاه‌ترین دوره تاریخ اروپاست و هیچ جایزه نوبلی در این سال‌ها در هیچ رشته‌ای به هیچ‌کسی تعلق نگرفت.


مدال نوبل در حراجی

جایزه نوبل، هم از نظر مادی و هم به‌لحاظ ارزش علمی معتبرترین جایزه علمی روزگار ماست. اعطای این جایزه که اکنون نزدیک به ٨٣٠ هزار یورو (معادل هشت میلیون کرون سوئد) ارزش دارد، فرازونشیب‌های فراوانی را تجربه کرده است. گاهی پیش آمده که این مدال‌های ارزشمند به قیمت‌های مختلفی در حراجی‌های مشهور دنیا خریدوفروش شده‌اند. مدتی پیش، مدال نوبل «جان نش»، ریاضی‌دان مشهور که در سال ٢٠١٥ درگذشت، به حراج گذاشته شد و پیش‌بینی می‌شود بین ٢,٥ تا چهار میلیون دلار معامله شود. «آلیشر عثمانف»، میلیاردر روس که مدال نوبل «واتسون» (برنده نوبل فیزیولوژی و پزشکی ١٩٦٢) را به قیمت بیش از چهار میلیون دلار خریده بود، با بازگرداندن این مدال ارزشمند به وی اظهار کرد: «شرایطی که چنین دانشمند بزرگی را وادار به فروش مدال حاصل از تلاش‌هایش می‌کند، پذیرفتنی نیست».
* پژوهشگر مطالعات علم و فناوری دانشگاه کاسل
 


این مقاله که قبلا در سایت روزنامه شرق منتشر شده از مجموعه مقالات برگزیده وب فارسی است که در موضوع آزاد منتشر می شود.

نویسنده
عرفان کسرایی
برچسب‌ها
اشتراک گذاری
از همین وب‌سایت مشاهده همه
img-content
12 دقیقه مطالعه / 2 هفته پیش
از همین نویسنده مشاهده همه
img-content
عرفان کسرایی عرفان کسرایی 7 دقیقه مطالعه | 1 سال پیش
img-content
like2K
tag
عرفان کسرایی عرفان کسرایی 2882 خواننده / 3 دقیقه مطالعه | 1 سال پیش
مطالب مرتبط مشاهده همه
img-content
6 دقیقه مطالعه / 2 هفته پیش
img-content
عرفان کسرایی عرفان کسرایی 9 دقیقه مطالعه | 1 ماه پیش
img-content
5 دقیقه مطالعه / 1 ماه پیش
دیدگاه‌ها
comment_icon دیدگاهت رو بنویس...

برای ثبت نظر ابتدا وارد شوید

mozooazad
به مطالعه مطالب خوب و مفید علاقه‌مندید ؟
عضو خبرنامه پرخواننده‌ترین مطالب موضوع آزاد شوید !
* 2 خبرنامه در هفته. بهترین مطالب موضوع آزاد.
تمامی فعالیت‌های این سایت تابع قوانین و مقررات جمهوری اسلامی ایران است.